Trong tâm thức của nhiều người yêu mến Đà Lạt, thành phố này hiện lên với mặt hồ Xuân Hương phẳng lặng, những đồi thông xanh trập trùng hòa quyện trong phố núi mờ sương. Còn với những thế hệ sinh viên từng học tập dưới mái trường Đại học Đà Lạt, nơi đây đã trở thành một phần thanh xuân đẹp đẽ, là niềm thương nỗi nhớ, nơi níu chân biết bao người vì trót yêu và chọn mảnh đất này làm quê hương thứ hai để gắn bó suốt đời…
Trong hành trình nhìn lại 50 năm đổi mới và phát triển của Trường Đại học Đà Lạt (1976 – 2026), song hành cùng miền ký ức của nhiều người là từng trang tư liệu tại Trung tâm Lưu trữ và Dịch vụ việc làm tỉnh Lâm Đồng – những mảnh ghép chân thực nhất tái hiện lại dòng chảy lịch sử của ngôi trường trước năm 1976, trở thành nguồn tham khảo có giá trị khi tìm hiểu về truyền thống giáo dục địa phương.
Từ Viện Đại học Đà Lạt…
Trở lại bối cảnh hơn sáu mươi năm trước, Viện Đại học Đà Lạt – tiền thân của Trường Đại học Đà Lạt ngày nay, được thành lập năm 1957, trên khuôn viên rộng 38 mẫu tây về phía Bắc hồ Xuân Hương, giữa các cơ sở đào tạo quân sự và tôn giáo tại Đà Lạt.
Theo tài liệu được trích đăng trên Công báo Việt Nam Cộng hòa, năm thứ 3, số 45, ngày 05/10/1957, Nghị định số 67-BNV/VA/P5 ngày 08/8/1957 của Bộ Nội vụ đã cho phép “Hội Đại học Đà Lạt” thành lập và hoạt động trên toàn quốc. Là tổ chức thuộc quyền sở hữu của Hội, Viện Đại học Đà Lạt bắt đầu tuyển sinh và đào tạo từ năm học 1958-1959.
Cũng trên số Công báo này, Nghị định số 309-BNV/HC/NĐ ngày 09/10/1957 đã ghi nhận một chi tiết đáng chú ý: cho phép ông Đô trưởng Đà Lạt tổ chức một cuộc xổ số để lấy tiền giúp vào việc xây cất trường Đại học tại Đà Lạt.
Không dừng lại ở những ngày đầu sơ khởi, hồ sơ lưu trữ còn đưa người đọc trở về với một dấu mốc trọng tâm của Viện gần một thập kỷ sau đó. Nằm trong khối tài liệu thuộc phông Tòa hành chính tỉnh Tuyên Đức, tờ trình số 439 ngày 15/4/1965 của Tỉnh trưởng tỉnh Tuyên Đức gửi Thủ tướng Việt Nam Cộng hòa về việc đề nghị thiết lập Luật khoa và trung tâm Nghiên cứu tục lệ tập quán đồng bào Thượng. Đây được xem là nguồn tư liệu quan trọng lưu giữ dấu ấn về các lĩnh vực đào tạo từng hiện diện tại Viện Đại học Đà Lạt, ghi lại những biến chuyển trong đời sống giáo dục Đà Lạt xưa.
Có thể thấy, từ các văn bản mang tính pháp lý đầu tiên ghi nhận sự ra đời của tổ chức tiền thân, chủ trương huy động tài chính, các ngành đào tạo… tài liệu lưu trữ đã góp phần phác họa những bước đi đầu tiên, đặt nền móng cho sự ra đời và phát triển của Viện Đại học Đà Lạt giữa cao nguyên Lâm Viên.
… Đến triết lý giáo dục trong bài trích diễn văn của Linh mục Viện trưởng
Song hành cùng các văn bản hành chính là trích dẫn bài diễn văn của Linh mục Viện trưởng Nguyễn Văn Lập ngày 16 tháng 5 năm 1965 thuộc nguồn tài liệu tham khảo, phông Tòa Hành chính tỉnh Tuyên Đức.
“Nhất niên chi kế mạc như thụ cốc,
Thập niên chi kế mạc như thụ mộc,
Bách niên chi kế mạc như Thụ Nhân”.
Lời phát biểu của người đứng đầu Viện Đại học năm 1965 đã phác họa rõ nét triết lý giáo dục “Thụ Nhân” (Mười năm trồng cây, trăm năm trồng người) được Viện Đại học Đà Lạt lấy làm nền tảng từ năm 1961. Đồng thời, bài diễn văn còn làm nổi bật không gian văn hóa đặc trưng của Viện: nơi kiến trúc giảng đường hòa quyện với thiên nhiên, giúp người học đạt đến sự cân bằng giữa tri thức và nhân cách.
“Giữa cảnh giang-sơn hùng-vĩ của núi đồi Dalat, với tiếng thông reo, với tiếng thác chảy, sinh viên Viện Đại-học Dalat được hưởng một khí hậu lý tưởng giữa một thành phố thanh bình và lịch sự. Những yếu tố thiên nhiên ấy lần lần đem lại cho sinh viên một tâm hồn vô tư và giúp cho sinh viên biết suy nghĩ: điều kiện để tạo nên con người trí thức…”
Tài liệu lưu trữ – Sợi dây kết nối lịch sử vô giá
Trải qua những thăng trầm của lịch sử, sau ngày đất nước thống nhất, Viện Đại học Đà Lạt được chính quyền cách mạng tiếp quản. Ngày 27/10/1976, Trường Đại học Đà Lạt chính thức được thành lập, tiếp nối truyền thống giáo dục trên vùng đất cao nguyên đồng thời mở ra một chặng đường phát triển mới dưới mái trường xã hội chủ nghĩa. Từ Viện Đại học cổ kính nép mình dưới rừng thông năm xưa đến Trường Đại học Đà Lạt năng động, hiện đại hôm nay, trải qua gần 70 năm hình thành và tròn 50 năm đổi mới, phát triển, mạch ngầm tri thức vẫn lặng lẽ chảy qua bao thế hệ. Trường Đại học Đà Lạt hôm nay đã và đang khẳng định vị thế của một trung tâm giáo dục – văn hóa uy tín, đào tạo biết bao tài năng cho đất nước.
Từ chủ trương thành lập, tư tưởng “Thụ Nhân” đến dấu ấn các khoa chuyên môn… mỗi trang tài liệu là một lát cắt giúp người đọc hình dung rõ hơn về một chặng đường phát triển của nhà trường, đồng thời bổ sung góc nhìn về lịch sử nền giáo dục trên vùng đất cao nguyên. Với công tác lưu trữ, giá trị của tài liệu không chỉ nằm ở tuổi đời hay hình thức bên ngoài, mà còn ở thông tin lịch sử tài liệu cung cấp. Những trang giấy úa màu từ hơn sáu mươi năm trước vẫn đang tiếp tục kể câu chuyện của mình và mở ra những hướng tiếp cận tìm hiểu chuyên sâu về chặng đường sơ khởi của Viện Đại học Đà Lạt năm xưa.
Trần Thị Nhung – Nguyễn Lệ Xuân (TTLT&DVVL tỉnh Lâm Đồng)